CHÂN, THIỆN, MỸ “BỘ LUẬT TỐI CAO CỦA LOÀI NGƯỜI”

Tác giả: Trần Văn Lý

Con người là một loại động vật: ăn, ngủ và duy trì nòi giống. Nhưng lại không phải là động vật. Vì động vật chỉ biết làm những việc ấy một cách thụ động, nó không “hiểu” được những việc nó làm. Còn con người hiểu được việc mình làm, biết chọn lọc việc gì nên làm, việc gì không nên làm trong một bối cảnh nhất định. Cái quá trình: nhận biết (hiểu), chọn lọc ấy có một số sự vật, sự việc trong thiên nhiên, vũ trụ và trong xã hội: Phù hợp với lợi ích (vật chất, tinh thần), phù hợp với ý thích (quan niệm), phù hợp với khát vọng (ước mơ) của con người thì đó là cái đẹp.
Cái đẹp được hướng tới ngay từ khi loài người mới sinh ra, kể cả lúc chữ viết chưa xuất hiện. Một cơ thể đẹp, một bông hoa đẹp. Một bầu trời đẹp, một cách sống đẹp, rồi còn một con chó đẹp. Thậm chí một vật từng để giết người như thanh gươm người ta cũng phân biệt: Thanh gươm này đẹp, thậm chí cả “nỗi buồn” nữa, cũng có nỗi buồn đẹp, không ai biết (nhận biết) hết được cái đẹp vốn có sẵn ở quanh ta. Để mà kể hết được về nó. Cái đẹp phong phú như cuộc sống. Cũng luôn biến đổi theo những nhận biết và ý thích của cuộc sống, cái đẹp vừa có thật vừa mơ hồ, vừa hữu hạn vừa vô hạn. Phản ánh cái đẹp chính là văn chương. Hướng tới cái đẹp chính là văn chương.
“Bình thường” các tôn giáo cũng hướng tới cái đẹp (cách sống đẹp) vì nền tảng của các tôn giáo là “chân và thiện”, chính trị cũng vậy, thông thường nhằm phá vỡ những “luật lệ” cũ để xây dựng những luật lệ mới (hoặc thúc đẩy cái mới) tốt đẹp hơn. Nên có thể nói văn chương (cái đẹp) bao gồm cả tôn giáo và chính trị. Nó rất rộng tới mức không định nghĩa được chính xác văn chương (văn học) là gì, còn chính trị và tôn giáo người ta đã biết rất rõ ràng định nghĩa được rất rõ ràng.
Văn chương (cái đẹp) được cụ thể hóa bằng công thức (chân, thiện, mỹ) đó là cái đích của văn chương và cũng là cái đích của loài người và hình như từ trước tới nay nó là “bộ luật” cao nhất của loài người. Anh sống đẹp chưa? Cuộc chiến tranh này với mục đích gì? mục đích ấy có tốt đẹp không? Cảnh quan xung quanh ta đã đẹp chưa? Chính vì thế ngay cả khi vừa chém giết lẫn nhau xong, con người lại phải ngồi lại với nhau, bàn với nhau làm thế nào để sống bên nhau tốt đẹp hơn. Điều đơn giản ấy, giá được mọi người đều biết và ai cũng tôn trọng chắc cuộc sống của loài người cũng đã bớt đi khổ đau nhiều rồi.
Có một thực tế trong khi tuân thủ “bộ luật” trên, một số người thấy “mệt mỏi” họ muốn được “tự do tuyệt đối” ai muốn làm gì thì làm. Như muốn tự do đi xe đạp ngoài đường. Như đàn ông muốn ngủ với người đàn bà bất kỳ nào đó cũng được. Nhưng khi làm như vậy xảy ra tai nạn giao thông chết người, và người khác đến ngủ với vợ họ, họ lại vội vàng “hô lên” rằng không như vậy được, như thế là không đẹp! Điều đó cho ta nhận ra một điều là: các dòng văn chương theo thuyết “hiện sinh” rất dễ sinh ra một cách tự phát, rồi lại rất nhanh chóng chết “yểu” là điều tất yếu! Máy bay cứ thử bay lung tung xem. Trái đất cứ thử chuyển động bừa không theo một quỹ đạo nào nhất định xem, sẽ… nổ tung ngay. “Bộ luật” chân, thiện, mỹ là mảnh đất để văn chương và loài người tìm được tự do chân chính mà mình muốn.
Nhà thơ như những con tàu vũ trụ xuất phát từ cuộc sống, từ mặt đất trí tuệ họ bay lên khoảng không bao la để nhìn lại mặt đất, để tìm hiểu cuộc sống, đúng hơn, để hiểu được cái đẹp nhiều hơn rồi để sống đẹp hơn. Để bay lên vũ trụ phải là những con người đặc biệt (các thiên tài thi ca) trong khi bay lên cái khoảng không một cách “đơn độc” ấy, họ cô đơn lắm. Cô đơn hơn cả những phi công vũ trụ thực thụ, nhiều người bay lên quá cao không chịu đựng nổi cái “khoảng cách” với nhân quần ý nói khoảng cách trình độ, và cách sống, một vài người đã tự kết liễu đời mình đó là những bi kịch bi tráng. Số phận của những phi công vũ trụ bay đi tìm cái đẹp đôi khi cũng phải trả bằng máu của chính đời mình. Nước Pháp, một nước từng được coi là nơi có cuộc sống văn minh nhất, nhì thế giới mà nhà thơ Gê-ra-xin-lu-ky còn thấy cô đơn, còn phải nhảy xuống sông Sen nữa là chỗ khác trên trái đất này. Đau đớn thay, bất hạnh thay cho các thiên tài thi ca. Ôi! đến giờ đã mấy ai hiểu đúng tại sao mà Êxê nhin, Mai a, Khuất Nguyên, Lý Bạch, Nguyễn Du, Ghêraxinluky phải chết đâu! Tác phẩm của thiên tài, cái chết của các thiên tài thi ca đã góp phần thức tỉnh “cái đẹp” trong lòng nhân loại, nhưng nhân loại ơi! giá… đừng… phải trả giá bằng cái chết thì “cái đẹp” trọn vẹn nhường nào!
LỜI KẾT
Thi ca từ xưa tới nay thường sinh ra từ trong những đau khổ, buồn vui của cuộc đời. Rồi ước mơ, khát khao thoát ra khỏi được những buồn vui đó, nhưng không sao thoát nổi. Trong thi ca thỉnh thoảng mới gặp một nụ cười, còn gần như là tất cả thấm đẫm những nỗi buồn và nước mắt. Trong làn nước mắt ấy, đôi lúc thi ca cũng có lần ngẩng lên nhìn qua lớp sương mù và thấy một trời sao chi chít. Hồn của thi ca cố bay lên… Song cũng chỉ bay được như những chiếc máy bay là cùng, nó chưa qua khỏi được lớp khí quyển còn chứa đầy mùi vị công danh, tiền bạc với cả những lời than vãn lê thê.
Thi ca có thoát khỏi lớp khí quyển đầy sương mù ấy để vươn tới vùng chan hòa ánh sáng, nó mới có được cái nhìn sáng suốt và đúng đắn, ví như những con tàu vũ trụ sinh ra từ trái đất để rồi bay lên khỏi trái đất, thế mới có thể nhìn trái đất rõ hơn. Mới hiểu được cuộc sống đang diễn ra trên trái đất đúng với những cái vốn có của nó.

 

Mùa xuân năm 1998